Home / Sallandcentraal / ‘De kerk is van Broekland, dat voelt zo…’

‘De kerk is van Broekland, dat voelt zo…’

Verdriet, berusting, hoop en reserves: ‘Een nieuwe bestemming vinden wordt hier extra lastig’

(Door Jos Westenenk en Wouter Groote Schaarsberg)

Parochie H. Kruis kondigde in juli van dit jaar aan dat de kerken in Broekland, Haarle, Heeten, Luttenberg, Mariënheem, Nieuw Heeten, Holten en de Pauluskerk in Raalte in de komende vijf jaar hun deuren sluiten, oftewel aan de eredienst onttrokken worden. De basiliek van de H. Kruisverheffing wordt de centrale parochiekerk. Maar hoe beleven de dorpen dat; wat gebeurt er met het kerkgebouw; wie bepaalt dat; hoe zit dat met het eigendomsrecht, wie heeft nu de kerk eigenlijk betaald en welke rol heeft het Bisdom? Het Weekblad voor Salland gaat er de komende maanden dieper op in.

BROEKLAND – Samen de schouders eronder, met mekaar, veur mekaar, dat is de dorpsgeest van Broekland. In het dorp zagen ze de bui al hangen. Vandaar dat er medio vorig jaar, ruim voor het definitieve besluit van Parochie H. Kruis om de kerk te sluiten, onder de vlag van PB Broekland al een werkgroep werd opgericht die zich buigt over de herbestemming van de H. Marcellinuskerk. Maar dat wordt, gezien enkele bijzondere omstandigheden, ‘extra lastig’, dat laat Jos Elshof, namens de werkgroep meteen doorschemeren.

Naast Jos zijn aangeschoven (via een beeldbelverbinding): Tamara Hoogeslag-Toering (voorzitter PB Broekland); Els Ruiter-Schute (voorzitter van het locatieoverleg van de H. Marcellinus) en Anton Bouwhuis (auteur van meerdere boeken over het dorp). Eerst wat achtergrondinformatie over de H. Marcellinus. Juridisch gezien ligt het eigendom van gebouw en grond bij de RK Parochie Heilig Kruis in Raalte. Zo is dat in 2010 geregeld na de fusie van de verschillende Sallandse parochies. Voor de herbestemming van het kerkgebouw (met het bijbehorende onroerend goed) moet het Bisdom wel eerst toestemming geven. “Het Bisdom kan in principe plannen weigeren op de inhoud”, vertelt Jan Koenjer, secretaris van de parochie desgevraagd. “Dan moet je denken aan een nieuwe invulling die strijdig is met de Christelijke uitgangspunten van de kerk. Bijvoorbeeld een gokhal. Als dat gebeurt, kom je in een juridisch lastige situatie terecht. Wij, als parochiebestuur, hebben als uitgangspunt dat we in goed overleg met de betreffende locaties samen tot een goede herbestemming willen komen.”
De kerk in Broekland (met een ‘verzorgingsgebied’ van circa 1050 parochianen, daar vallen ook Middel en Elshof onder) is dankzij de actie Kerkbalans, erfenissen en legaten qua onderhoud redelijk zelfvoorzienend. Bovendien hebben de toenmalige bewoners van Broekland samen met die van Boerhaar, destijds zelf betaald voor de bouw van de kerk, zo vertelt Anton. “De kerk hier is gebouwd in 1912 en op 10 juni 1913 officieel geopend. Daarmee is het dorp ontstaan, daarvoor was Broekland een boerschop. Eerder gingen de bewoners kerken op de Boerhaar, maar daar was het oude Waterstaatskerkje uit 1819 in verval geraakt. Na veel strijd werd besloten dat én Boerhaar én Broekland, samen met Middel, een eigen kerk kregen. De bouw van die in Broekland kostte 40.000 gulden, die op de Boerhaar 50.000, inclusief de pastorieën. Dat konden Broekland en Boerhaar samen opbrengen door de verkoop van parochieaandelen in de Nicolas Railroad, de spoorwegverbinding tussen Moskou en St. Petersburg. Veel instellingen en kerken in Nederland hadden daar destijds in geïnvesteerd. Boerhaar was net op tijd met de verkoop, want na de Russische revolutie in 1917 werden die aandelen waardeloos.”
Anton stelt dat de inwoners van Broekland en Boerhaar nog lang plaagstootjes uitdeelden over de gang van zaken. “Parochianen van Boerhaar vertelden maar al te graag dat zij ook de kerk van Broekland hadden betaald. Het antwoord van de Broeklanders was daarop dat zij dat hadden gedaan voor Boerhaar en dat die kerk ook nog eens tienduizend gulden meer had gekost.”

Kettingreactie

In de jaren zestig zette de ontkerkelijking zich in. Logisch dat na verloop van tijd ook Broekland zich daarmee geconfronteerd zag. Langzaam liep de kerk leeg. Jongeren pakten soms een ‘andere’ afslag om de kerktijd met vrienden door te brengen, al dan niet in de kroeg. De laatste twintig, dertig jaar ging het snel. “Tot de eerste coronalockdown hadden we hier toch nog bijna elk weekend een viering”, vertelt Els. “Gemiddeld trokken die de laatste jaren nog zo’n 40 tot 45 bezoekers.” Twee jaar geleden werd bovendien het plaatselijke koor Inspiration opgeheven. “Er waren problemen met het aantrekken van een dirigent”, vertelt Els. “Het was het vroegere jongerenkoor, maar inmiddels waren de leden wat ouder. Maar die hele middengroep met aanhang en kinderen waren we daarmee kwijt.” En de mededeling dat de kerk voor 2025 de deuren zal sluiten, zette mede door de coronamaatregelen ook nog eens een kettingreactie in gang. Het gemengde koor stopte en ook het kinderkoor besloot om praktische redenen een jaar eerder dan gepland de handdoek in de ring te gooien. “Bovendien zitten we lastig qua vrijwilligers. We hebben zelf ook geen voorganger meer.”

Droevig

Opvallend is hoe lang de geschiedenis van sommige plaatselijke families al verweven is met die van de kerk. Henricus Marsman en Hermina Kieftenbeld, de overgrootouders van Tamara, waren in 1913 het eerste stel dat in de kerk trouwde. Huwelijken, begrafenissen van naasten en/of doopjes van hun kinderen; Tamara, Jos, Els en Anton hebben het allemaal meegemaakt in de kerk. Dat die de deuren gaat sluiten, doet dan ook pijn. Bij Els, maar ook bij verschillende, voornamelijk oudere inwoners van het dorp. “Toch is er vrij lauw gereageerd”, stelt Els. “Maar ja, steeds meer mensen lieten het qua kerkbezoek afweten en dan moet je op een gegeven moment je conclusies trekken. Hoe logisch het ook is dat de kerk dicht gaat, ik vind het een droevige gebeurtenis. Ik hoop van harte dat het gebouw behouden blijft. Ik moet er niet aan denken dat het staat te vervallen.” Els twijfelt of het voornemen om van de H. Kruisverheffing de centrale parochiekerk te maken, wat Broekland betreft, in de praktijk zal werken. “Afgaande op wat ik zo om me heen hoor, denk ik het niet. De uitstraling van de Kruisverheffing is toch anders en de afstand is ook een belemmerende factor.” Jos: “Zo’n geloofsgemeenschap laat zich niet slepen. Daarom willen we ook proberen om ergens in het dorp een ruimte voor de gelovigen te behouden.”

Creatief

Zoals eerder gezegd: in Broekland zagen ze de bui al hangen. Hermien Toering (moeder van Tamara) deed daarom vorig jaar tijdens de jaarvergadering van PB Broekland een oproep aan Broekland om mee te denken over de toekomst van het kerkgebouw en het geloof. Haar oproep leidde al snel tot de oprichting van een werkgroep van zes, zeven mensen. “En inmiddels zijn dat er twaalf”, stelt Jos. “Een heel diverse club. Gelovigen, maar ook niet gelovigen; over het algemeen ook jonge mensen. Het is een feit dat het leeft onder de bevolking.” “De kerk voelt als ons bezit”, stelt Tamara. “De kerk is van Broekland, zo zien wij het.” Inmiddels heeft de werkgroep twee studenten van de Jan des Bouvrie Academy in Deventer bereid gevonden om als afstudeerproject een ontwerp voor een herbestemming te maken. “Daarnaast gaat ieder lid van de werkgroep drie inwoners van Broekland benaderen over hun gedachten over de kerk”, vertelt Jos. “Wat doet de sluiting met hen? Wat moet er met het gebouw gebeuren? Alles staat open, denk na en wees creatief. En iedereen die we benaderen, mag zelf ook anderen vragen stellen. Zo hopen we draagvlak te creëren. Het is niet concreet, maar natuurlijk hebben we zelf ook wilde ideeën: van appartementen, een culturele functie met een theater tot horeca.”

Bruidsschat

Financiering van de plannen is een uitdaging op zich. Vooral Els is er duidelijk over; het kerkgebouw heeft de nodige gebreken: achterstallig onderhoud en asbest. De kosten om dat alles te verhelpen bedragen meerdere tonnen, zo vertelt ze. “Zelfs als je het kerkgebouw gratis krijgt, moet je nog flink wat investeren.” Maar, zo voegt ze toe: “Op de balans van parochie H. Kruis zijn de bedragen gelabeld. Broekland staat er dankzij legaten en reserveringen op papier nog goed voor. Als locatiebestuur zetten we ons in voor een correcte overdracht.”
Jos: “We zijn in goed overleg met het bestuur van het Heilig Kruis over de voorwaarden waaronder we het kerkgebouw eventueel kunnen overnemen. We hopen op een overname tegen 1 euro met een bruidsschat. Wat het extra lastig maakt, is dat we hier alleen maar de kerk hebben. De pastorie is eerder al verkocht. De kavel is relatief klein. Er is dus niet veel ruimte om extra mogelijkheden aan een plan toe te voegen die een nieuwe bestemming exploitabel kunnen maken. Kijk, een scenario dat bijvoorbeeld de kroeg naar de kerk gaat, al dan niet in combinatie met andere functies, is voor ons interessant. Dan komt er wat vrij aan de overkant en kunnen we wat herontwikkelen. Dat zorgt voor meer financiële mogelijkheden.”

Enthousiast

Broekland loopt ook voor op de kerkenvisie die de gemeente Raalte aan het opstellen is. Nogmaals, het wordt lastig, maar, zo stelt Tamara ook: “We laten ons niet afremmen. We zijn hier van de korte klappen. Als het niet snel genoeg gaat, doen we het zelf. We vinden wel een modus om het gebouw te behouden. We beseffen dat er een prijskaartje aan hangt en dat mooie plannen niet altijd exploitabel zijn, maar we gaan ervoor en we zullen het kerkgebouw hoe dan ook behouden voor het dorp. Dat zijn we ook aan onze voorouders verplicht. We zitten nu in de fase dat we hardop dromen en daar worden we ook enthousiast van!”

Horecavergunning

Wie kerk zegt, zegt kroeg. Vooral vroeger gingen die twee hand in hand. Eerst belijden en daarna een borrel. Die combinatie is altijd omstreden geweest, getuige ook het gezegde ‘daar waar God een kerk sticht, bouwt de duivel een kapel’. Anton vertelt: “Toen mijn opa Dieks Bouwhuis in het voorjaar van 1911 kwam te weten op welke plaats de kerk zou komen, bouwde hij op het aangrenzende terrein, nu het Bouwhuisplein, een groot huis voor zijn eierhandel, een kruidenierswinkel en een café. Daarvoor kreeg hij een vergunning voor het schenken van sterk alcoholische dranken. De Christelijke bond ter bestrijding van het alcoholisme was fel tegen deze vergunning. In het bondsblad Sobriëtas uit 1912 werden bijna vier pagina’s volgeschreven over het drankmisbruik dat de toekomstige parochie Broekland boven het hoofd zou hangen. ‘Jammer dat de pastoor van Boerhaar, waaronder Broekland kerkelijk ressorteerde, drankbestrijding voor zijn parochie niet noodig heeft geacht’, stond in het blad. De tegenwerking door deze bond zal misschien ook de reden zijn waarom caféhouder Hoppen tegenover de kerk, nu café De Hoppe, een half jaar later tevreden moest zijn met de benaming ‘bier- en koffiehuis’.”

Vierhonderd jaar

De sluiting van de kerken betekent nog niet helemaal het einde voor de katholieke kerk in de regio, maar Anton heeft er toch bepaalde gevoelens bij. “Tegen het einde van de zestiende eeuw diende ook hier de Reformatie zich aan. Katholieken mochten geen gebruik meer maken van hun kerkgebouwen. Alle openbare ‘Paepsche ceremoniën’ werden verboden. In 1629 kwam de pater Jezuïet Egbert van Vilsteren naar deze omgeving om ‘het Roomsche geloof weer op te rakelen waar het nog smeulde onder de asch’. Hij mag gezien worden als de grondlegger van de parochies Wijhe, Boerhaar en Broekland. Aanvankelijk verkondigde hij het geloof vanuit Wijhe. Later verhuisde hij naar erve Strijtveen, aan de weg van Raalte naar Wijhe, op een steenworp afstand van Broekland. Zijn hele gebied telde zo’n 1400 katholieken. Straks wanneer de kerken gesloten worden zijn we, na bijna vierhonderd jaar, zo ongeveer terug bij af.” Els wil er een positieve noot aan toevoegen. “Ik denk dat we ons niet goed realiseren hoe buitengewoon het is dat de kerken hier nu nog allemaal geopend zijn. Een geliefde neef van mijn moeder was pastoor in Den Bosch. Hij is in 1983 overleden. Daar werd zijn kerk al in 1972 aan de eredienst onttrokken. Het is best bijzonder dat we dat hier nu pas meemaken.”

Lees ook

Vijfde Top 2000 Viering in Nicolaaskerk

WIJHE – De Protestantse gemeente Wijhe houdt op zondag 3 januari de vijfde editie van …

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.